ژئومورفولوژی علم شناسایی اشکال ناهمواری‌های زمین است.

واژه ژئومورفولوژی؛ از زبان یونانی گرفته شده و از سه جز Geo به معنی زمین، Morphe به معنی شکل و Logos به معنی شناسایی ترکیب یافته است.

رشته ژئومورفولوژی
ژئومورفولوژی شاخه‌ای از رشتهٔ جغرافیای طبیعی است که به بررسی چگونگی به‌وجود آمدن اشکال مختلف طبیعی در سطح زمین می‌پردازد و تغییرات حاصل از عوامل درونی و بیرونی زمین را بر روی این اشکال دنبال می‌کند تا بتواند رفتار آن‌ها را تبیین نموده و به پیش‌بینی آینده آن نایل شود.

ژئومورفولوژی جدید بیشتر مبتنی بر مقایسه سیستماتیک اشکال ناهمواری‌ها و نهشته‌هایی است که موجب تعیین سن آن‌ها می‌شود و همچنین تعیین اشکال اولیه و اصلی ناهمواری‌ها و بالاخره شناسایی فرآیند‌ها و محیط موورفوکلیماتیک هنگامی که ناهمواری‌ها را بوجود آورده‌اند، مورد توجه است.

همچنین ژئومورفولوژی از مطالعات آماری برای بررسی اشکال ناهمواری‌ها بهره می‌گیرد و سعی دارد در تحول ناهمواری‌های زمین علیرغم پیچیده بودن مساله دینامیک طبیعت، سهم فرآیند‌های مختلف ناشی از آب و هوا و پوشش گیاهی و ماهیت سنگ‌ها و ساخت زمین و تغییر شکل‌های تکتونیکی و میراث مراحل اولیه تکامل را از نظر دور ندارد.

رشته ژئومورفولوژی

رشته ژئومورفولوژی در ایران 

ورود دانش ژئومورفولوژی به ایران و اشاعه آن از دانشگاه تهران آغاز می‌شود. اولین گام در این زمینه به‌وسیله احمد مستوفی برداشته می‌شود. اصطلاح پیکرشناسی زمین برای اولین بار به‌عنوان معادل کلمه ژئومورفولوژی توسط مستوفی در سال ۱۳۱۸ به‌کار می‌رود. پس از تفکیک رشته‌های تاریخ و جغرافیا از یکدیگر در سال ۱۳۴۰، درس مستقل ژئومورفولوژی در سال ۱۳۴۳ در دانشگاه تهران ارائه شد که مدرس اصلی آن مستوفی و سپس دانشجویان وی فرج‌الله محمودی و جمشید جداری عیوضی بودند.

با تشکیل مرکز تحقیقات علمی مناطق خشک، مطالعات ژئومورفولوژی در بیابان لوت به‌وسیله مستوفی و همکاران آغاز شد. گسترده‌ترین مطالعات میدانی پروژه لوت به وسیلهٔ مستوفی سرپرستی و برنامه‌ریزی گردید و خود وی دو بار از ریگ لوت با شتر عبور نمود و ضمن ارائه اطلاعات ارزشمند از لوت، نقشه ژئومورفولوژی بیابان مذکور را تهیه کرد.

گرچه بنیادگذار ژئومورفولوژی در ایران، احمد مستوفی است اما می‌توان گفت شاخص‌ترین چهره ژئومورفولوژی ایران فرج‌الله محمودی است. در سال ۱۳۴۶، تدریس ژئومورفولوژی را در گروه جغرافیای دانشگاه تهران به‌عهده گرفت. تمرکز مطالعات او بر روی لندفُرم‌ها و فرایندهای مناطق بیابانی و به‌ویژه بیابان لوت بود که حتی در برخی موارد به تشریح و تحلیل مبانی فرایندهای بادی و حمل ماسه در دنیا کمک نمود.

 وی برای شناخت ژئومورفولوژی ایران به مدت ۷ سال (۱۳۵۷–۱۳۵۰) به بیشتر نقاط ایران سفر و اطلاعات ارزشمندی را دربارهٔ ژئومورفولوژی این کشور جمع‌آوری کرد. بخش عمدهٔ پیشرفت‌های علمی و آموزشی و تربیت متخصصان نسل جدیدتر ژئومورفولوژی در ایران مدیون زحمات فرج‌الله محمودی، مقصود خیام و عبدالحمید رجایی است. علاوه بر ایشان، دانشمندان دیگری از جمله محمود حریریان، مهدی صدیقی، بدیع‌الله فیروزی، جمشید جداری عیوضی و حسن احمدی به گسترش دانش ژئومورفولوژی در ایران کمک کردند.



رشته ژئومورفولوژی


تا پیش از تفکیک شاخه ژئومورفولوژی از جغرافیای طبیعی، دانشجویان مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری، به دلخواه پایان‌نامهٔ خود را در یکی از موضوعات اقلیم‌شناسی یا ژئومورفولوژی می‌گذراندند. پس از تفکیک این گرایش‌های رشته جغرافیای طبیعی به ژئومورفولوژی و اقلیم‌شناسی، رشته ژئومورفولوژی طی نیمهٔ اول دهه ۱۳۷۰ خورشیدی در دانشگاه‌های تهران و تبریز راه‌اندازی و سپس به دیگر واحدهای دانشگاهی کشور گسترش می‌یابد.

 در حال حاضر علاوه بر مقطع کارشناسی، دانشجویان کارشناسی ارشد و دکتری ژئومورفولوژی در دانشگاه‌های بزرگ دولتی و برخی واحدهای دانشگاه آزاد اسلامی پذیرفته می‌شوند. اکنون دانشکده جغرافیای دانشگاه تهران با مساعدت‌های موسسه جغرافیا و انجمن ایرانی ژئومورفولوژی کانون اصلی فعالیت‌های ژئومورفولوژی در ایران به‌شمار می‌رود.

انتشارات ژئومورفولوژی در ایران را می‌توان به سه بخش کتاب‌ها، مقاله‌ها و نقشه‌های ژئومورفولوژی تقسیم نمود. کتاب‌ها عمدتاً در زمینه مبانی ژئومورفولوژی، ژئومورفولوژی کاربردی، ژئومورفولوژی ایران، فرهنگ ژئومورفولوژی و کاربرد سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی در ژئومورفولوژی منتشر شده‌اند. 

مقاله‌های ژئومورفولوژی نیز در مجلات گوناگون علمی- پژوهشی کشور که وابسته به دانشگاه‌ها یا موسسه‌های پژوهشی هستند، به چاپ می‌رسد. در این بین به‌ترتیب مقالات ژئومورفولوژی عمومی، ساختمانی، فرایندهای دامنه‌ای و رودخانه‌ای، ژئومورفولوژی دیرینه و تکامل چشم‌انداز، بیابان و فرایندهای بادی، ژئومورفولوژی ساحلی، هوازدگی و کارست، ماهیت و تاریخچه ژئومورفولوژی، ژئومورفولوژی کاربردی و ژئومورفولوژی یخچالی بیشترین درصد مقالات را به‌خود اختصاص می‌دهند.

 فعالیت‌ها در زمینه تهیه نقشه‌های ژئومورفولوژی در ایران چندان زیاد نبوده و منحصر به کارهای فرج‌الله محمودی، جمشید جداری عیوضی، محمدرضا ثروتی و سپس سازمان زمین‌شناسی و در حال حاضر مؤسسه جغرافیای دانشگاه تهران می‌گردد.



انواع ژئومورفولوژی:


ژئومورفولوژی ساختمانی : ژئومورفولوژی ساختمانی از ماهیت سنگها و طرز قرار گرفتن آنها و پدیده‌هایی که از عمل تکتونیک (مانند خمیده گیهای طبقات ، شکستگیها ، چین‌ها و...) حاصل می‌شود ، بحث می‌کند که می‌توان گفت قسمت عمده شکل گیریهای پوسته زمین به وسیله این علم شناخته می‌شوند.

ژئومورفولوژی فرسایشی : گروه دیگر مانند آبهای جاری ، باد ، یخچالها که موجب کنده کاری ناهمواریها گشته و کم و بیش موجب تخریب و از بین رفتن آنها می‌گردند، مطالعه این گونه عوامل ، ژئومورفولوژی فرسایشی را تشکیل می‌دهد که گاهی به آن با کمی تفاوت در معنی عبارت ژئومورفولوژی دوره‌ای اطلاق می‌شود .



ژئومورفولوژی بیشتر به پدیده های سطح زمین توجه دارد یعنی، ریخت یا چهره زمین را مطالعه می کند. به همین دلیل این علم ارتباط نزدیکی با زمین شناسی دارد و تحت تاثیر یافته های علم زمین شناسی است. چرا که ریخت یا شکل ظاهری زمین، تبلور اتفاقات درون زمین می باشد. البته زمین شناسی بیشتر به اعماق و لایه های درونی زمین می پردازد اما ژئومورفولوژی فرآیندهای بیرونی یا سطحی زمین را مطالعه می کند.


رشته ژئومورفولوژی

دروس تخصصی گرایش ژئومورفولوژی:

ژئومورفولوژی مناطق شهری،نقشه ها و نمودارهای ژئومورفولوژی، هیدرولوژی کاربردی، کاربرد ژئومورفولوژی دربرنامه ریزی شهری و منطقه ای، تفسیر نقشه (توپوگرافی و زمین شناسی)، پایان نامه.


دروس مشترک بین شاخه های جغرافیا:

جغرافیای آبها، جغرافیای خاکها، جغرافیای زیستی، آبو هوای ایران، ژئومورفولوژی ایران، منابع و مسائل آب ایران، اصول و روشهای برنامهریزی ناحیه ای، مبانی جغرافیای جمعیت، مبانی جغرافیای روستایی، مبانی جغرافیایاقتصادی: کشاورزی، مبانی جغرافیای اقتصادی: صنعت، حمل و نقل و انرژی، جغرافیایسیاسی، مبانی جغرافیای شهری، جغرافیای کوچ نشینی، پژوهش میدانی در جغرافیا ( روشتحقیق عملی)، زمین در فضا، ریاضیات، آمار و احتمالات1، منابع و مآخذ جغرافیایایران، فلسفه جغرافیا و جغرافیای کاربردی، تاریخ علم جغرافیا، کارتوگرافی(نقشهکشی)، نقشه برداری( نظری و عملی)، نقشه خوانی، روش تحقیق: نظری، اصول سنجش از دور،کاربرد عکسهای هوایی و ماهواره ای در جغرافیا، آمار و احتمالات :2 کاربرد آمار درجغرافیا، کامپیوتر در جغرافیا، مبانی علم جغرافیا، زمین شناسی برای جغرافیا، مبانیاقلیم شناسی، آب و هوای کرهزمین، مبانی ژئومورفولوژی: 1
ساختمانی، مبانی ژئومورفولوژی: 1 دینامیک.


دروس اصلی مشترک بین شاخه‏ های جغرافیای طبیعی:

جغرافیای قاره ها، جغرافیای کوارترنر، زمین شناسی ایران، مسایل جغرافیایی مناطق خشک ایران، حفاظت خاک، جنگل و مرتع و مسایل آن در ایران، جغرافیای ناحیه ای ایران، متون جغرافیای طبیعی به زبان خارجی، جغرافیای انسانی ایران(1): (جمعیت- اقتصادی)، جغرافیای انسانی ایران (2): ( شهری – روستایی)،  نقشه برداری تکمیلی، مبانی محیط زیست، ژئومورفولوژی اقلیمی، کاربرد جغرافیای طبیعی در برنامه ریزی شهری و منطقه ای، ( با تاکید بر ایران)


 

گرایش های رشته ژئومورفولوژی 
       
مقطع کارشناسی ارشدبرنامه ریزی محیطی
هیدروژئومورفولوژی

مقطع دکتراهیدروژئومورفولوژی
مورفولوژی برنامه ریزی محیطی



گرایش‌های مقطع دکترا ژئومورفولوژی در برخی از دانشگاه‌های ایران تدریس می‌شوند. دانشگاه‌های تبریز، تهران، خوارزمی تهران، دانشگاه زاهدان، شهید بهشتی و محقق اردبیلی دکترا این رشته را دارا هستند.


ممکن است برای بسیاری از داوطلبان آزمون دکتری این سوال مطرح شود که فارغ التحصیلان چه رشته هایی می توانند رشته ژئومورفولوژی به تحصیل بپردازند.

رشته

گرایش

رشته های مرتبط که فارغ التحصیلان می توانند در این کد رشته شرکت نمایند

ژئومورفولوژی
علوم جغرافیایی( تمامی گرایش ها)، زمین شناسی (علوم زمین)، آبخیزداری



منابع آزمون دکتری ژئومورفولوژی


منابع آزمون دکتری ژئومورفولوژی

 دروس در سطح کارشناسی
کلیات ادبی
دستور زبان فارسی  2 ، تألیف دکتر حسن انوری ، دکتر حسن احمدی گیوی – تاریخ ادبیات ایران ، دکتر صفا با تلخیص محمد ترابی ، از صبا تا نیما یحیی آرین پور – نگاهی تازه به بدیع ، دکتر سیروس شمیسا – بیان و معانی، دکتر سیروس شمیسا معانی و بیان دکتر جلیل تجلیل – بیان و معانی ، دکتر سیروس شمیسا – آشنایی با عروض و قافیه ، دکتر سیروس شمیسا – عروض فاسی عباس ماهیار – سبک شناسی نظم و سبک شناسی نثر ، دکتر سیروس شمیسا – نگارش و ویرایش ، سمیعی گیلانی – جویبار لحظه ها از محمد جعفر یاحقی – از صبا تا نیما
متون نظم و نثر

نظم فارسی
شاهنامه (جلد 1) چاپ مسکو یا چاپ ژول مول ، شاهنامه فردوسی جلد اول با شرح و توضیح جوینی ، بهین نامه باستان از دکتر جعفر یاحقی، غمنامه رستم و سهراب و رزم نامه رستم و اسفندیار مثنوی (دفتر اول) به تصحیح نیکلسن، با استفاده از توضیحات دکتر شعار انوری و یا توضیحات دکتر منصور رستگار فسایی – مخزن‌الاسرار نظامی با شرح مجتبی مینوی، بوستان سعدی، با شرح و توضیح دکتر خزائلی. بوستان سعدی با تصحیح و شرح یوسفی. غزلیات حافظ، شرح دکتر خطیب رهبر، حافظ نامه بهاء‌الدین خرمشاهی، ذهن و زبان حافظ از خرمشاهی – حدیقه و دیوان سنایی شرح مدرس رضوی. آب آتش فروش شرح دکتر اشرف‌زاده.
منطق‌الطیر عطار (چاپ دکتر مشکور، دکتر گوهرین)، گزیده منطق‌الطیر و شیخ صنعان هر دو شاهکارهای ادب فارسی – سیاست نامه دکتر شعار گلستان به کوشش دکتر غلامحسین یوسفی و همچنین خطیب رهبر، با تأکید بر اشعار عربی، آیات و امثال – سی قصیده ناصر خسرو، دکتر محقق – قصاید و غزلیات سعدی، دکتر خطیب رهبر
نثر فارسی
تاریخ بیهقی با شرح خطیب رهبر، گلستان سعدی تصحیح و شرح یوسفی ـ کلیله و دمنه با شرح مجتبی مینوی، چهار مقاله نظامی عروضی با شرح معین. مرزبان نامه با شرح خطیب رهبر. تاریخ جهانگشا از حبیب الله عباسی و ایرج مهرکی – کلیله و دمنه؛ تمام متن با استفاده از توضیحات مجتبی مینوی، با تأکید بر ترجمه اشعار عربی، آیات، احادیث و امثال و دقت و در تجزیه و ترکیب و اعراب گذاری، چهار مقاله به تصحیح دکتر محمد معین (مقدمه، باب شاعری) – مرزبان نامه، به ویژه باب چهارم، جهانگشای جوینی، جلد اول با استفاده از گزیده دکتر شعار، گزیده دکتر یداله شکری از مجموعه شاهکارهای ادب فارسی، گزیده دکتر خطیب رهبر با استفاده از شرح مشکلات جهانگشا از دکتر خاتمی، با تأکید بر لغات مفعولی و دقت در عبارات عربی
زبان عربی
مجانی‌الحدیثه (لویس عوض) – نهج‌البلاغه – مبادی العربیه جلد 4 (رشید شرتونی) – قرآن کریم (جز سی‌ام) – جواهرالادب، ‌سید هاشمی – شرح معلقات سبع از انزابی نژاد – صرف برای دانشجو و نحو برای دانشجو از رادمنش
 دروس در سطح کارشناسی ارشد
متون نظم متون نثر بلاغت
شمیسا، سیروس (1393)، نگاهی تازه به بدیع، انتشارات میترا – شمیسا، سیروس (193)، بیان و معانی، انتشارات میترا – نصرالله منشی، ابوالمعالی (1345)، کلیله و دمنه، تصحیح مجتبی مینوی تهرانی، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ دوم – عطا ملک جوینی، تاریخ جهانگشا (3 جلد)، به اهتمام محمدبن عبدالوهاب قزوینی، تهران: مطبوعاتی نصر و صدر، افست از چاپ 1911 (چاپ لندن ) – سعدی شیرازی (1346)، گلستان، به تصحیح عبدالعظیم قریب، تهران – خواجه ابوالفضل محمدبن حسین بیهقی، تاریخ بیهقی (دوره سه جلدی)، به کوشش خلیل خطیب رهبر، ویرایش اول، چاپ دوازدهم، نشر مهتاب، 1387 – فردوسی طوسی (1363، رزمنامه رستم و اسفندیار، به کوشش جعفر شعار و حسن انوری – جلال‌الدین، محمد مولوی (1317)، مثنوی، به تصحیح دکتر محمد استعلامی، انتشارات سخن –   نقد و شرح قصاید خاقانی، براساس تقریرات استاد بدیع‌الزمان فروزانفر در دو جلد، انتشارات زوار – سعدی شیرازی (1309)، بوستان، به تصحیح غلامحسین یوسفی، انجمن استادان زبان و ادبیات فارسی، تهران



کاربرد رشته ژئومورفولوژی

اصول استقرار و پیدایش یک شهر ، یک روستا و به طورکلی تاسیسات انسانی بیش از هر چیز تابع شرایط محیطی و موقعیت جغرافیایی است ؛ زیرا عوارض و پدیده های طبیعی در مکان گزینی ، پراکندگی ، حوزه نفوذ ، توسعه فیزیکی ، مورفولوژی شهری و سکونتگاهی و امثال آن اثر قاطعی دارند.

ژئومورفولوژی یکی از علوم محیطی و زمین است که مدیران شهری ، برنامه ریزان و سایر متولیان مسائل اقتصادی و فنی را در انتخاب مکان های  مطلوب برای استقرار و توسعه سکونتگاه ها و سایر ساخت وسازها کمک می کند. مطالعات برنامه ریزی شهری ، روستایی ، مدیریت محیط و استفاده از توانایی های محیطی زمانی نتایج مطلوب را به دنبال خواهد داشت.

بررسی مشکلات مربوط به انتخاب مکان مناسب برای  ایجاد شهرها ، چگونگی استقرار ساختمان ها در داخل شهرها ، آثار توسعه شهرها روی زمین شکل ها و زمین های اطراف و نظایر این ها ، توان ها و پتانسیل های ژئومورفولوژی دیدگاه سیستمانیک استفاده از روش ترکیبی و کل نگر میان رشته ای بودن و تمایل زیاد به علوم پایه و مهندسی بهره گیری از ابزار و تکنولوژی های جدید در و تحلیل های مختلف موضوع های مورد مطالعه ژئومورفولوژی است.



بازار کار فارغ التحصیلان رشته ژئومورفولوژی 

دانشجویان گرایش ژئومورفولوژی نیز می‌توانند در وزارت جهاد کشاورزی مشغول به کار شوند.

مؤسسه تحقیقات آبخیزداری جهاد کشاورزی نیز که لایه‌های سطحی زمین را برای کنترل فرسایش مطالعه می‌کند، مرکز مناسبی برای جذب فارغ‌التحصیلان این رشته است و در نهایت باید به سازمان زمین‌شناسی به عنوان یکی دیگر از مراکز اشتغال فارغ‌التحصیلان این رشته اشاره کرد.

جنگل‌بانان نیز به نوبه خود دریافتند که جهت مبارزه علیه فرسایش خاک به وسیله سیلاب‌ها می‌توان از علم ژئومورفولوژی کمک بگیرند. دانش آموختگان این رشته توانایی این را دارند که در بخش‌های منابع طبیعی ، وزارت مسکن و شهرسازی ، بنیاد مسکن ، سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور ، تدریس در مدارس ، راهنمای توریسم ، آب خیزداری ، محیط زیست و سازمان هایی که با مباحث مخاطرات مثل سیل و زلزله درگیرند ، همکاری کنند.


بازارکار ژئومورفولوژی در مقطع کارشناسی
یک دانش آموخته دوره کارشناسی ژئومورفولوژی توانایی فعالیت در بخش‌های زیر را دارد:

  • در جهاد کشاورزی
  • موسسه تحقیقات آبخیزداری
  • جهاد سازندگی : که لایه‌های سطحی زمین را برای کنتل فرسایش مطالعه می‌کنند
  • سازمان زمین شناسی
  • وزارت مسکن و شهرسازی
  • بنیاد مسکن
  • سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور
  • سازمان محیط زیست
  • تدریس در مدارس
  • راهنمای توریسم
 

بازارکار ژئومورفولوژی در مقطع کارشناسی ارشد
با مدرک کارشناسی ارشد، فارغ‌التحصیل رشته ژئومورفولوژی با توجه به تخصص و مهارت خود می‌تواند در جاهای مختلفی فعالیت کند. از جمله:

  • نقشه کشی : با ایجاد صفحات و راهنماهای سفر، مرمت نقشه‌های قدیمی و اسناد تاریخی
  • رایزنی محیطی: به عنوان مشاور در امر مسائلی همچون مدیریت زباله، آلودگی آب و زمین و…
  • کارمند محیط زیست
  • فعالیت در شرکت‌های مدیریت زباله
  • فعالیت در گروه‌های حفاظت از محیط زیست
  • فعالیت در شرکت‌های ساخت و ساز
  • برنامه ریز شهری
  • تدریس در مدارس
  • فعالیت در موسسات تحقیقات آبخیزداری
  • فعالیت در جهاد سازندگی
  • فعالیت در وزارت جهاد کشاورزی
  • فعالیت در سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور
  • فعالیت در سازمان زمین شناسی
  • فعالیت در وزارت نفت
  • فعالیت در سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح
  • فعالیت در وزارت مسکن و شهرسازی


بازارکار ژئومورفولوژی در مقطع دکتری

فارغ التحصیلان مقطع دکتری رشته ژئومورفولوژی علاوه بر موارد ذکر شده، می‌توانند به عنوان سیاستگذار و پژوهشگر در سازمان‌های یاد شده به فعالیت مشغول شوند یا به فعالیت علمی در قالب تدریس دانشگاه، موسسات آموزش عالی و … بپردازند.


به اشتراک بگذارید:
برای دریافت اخبار جدید و اطلاع از دوره های آموزشی در خبرنامه سایت عضو شده و با مراجعه به ایمیل، عضویت خود را تکمیل کنید. آموزش عضویت

نظر دهید :

نام شما :*
ایمیل شما :
نظر شما :
کد را وارد کنید : *
عکس خوانده نمی‌شود


پاسخگو هستیم
گفتگوی آنلاین

برای شروع مکالمه بر روی یک گزینه کلیک کنید

لطفا برای شروع گفتگو فقط پیام متنی ارسال کنید.